Op 19 december 2025 hebben astronomen opnieuw een verrassende ontdekking gedaan rond de nabijgelegen ster Fomalhaut A. Voor de tweede keer in 20 jaar tijd is er een plotseling opduikend lichtpunt ontdekt in de stofring van deze ster. Dit nieuwe signaal bevindt zich op een andere locatie dan het eerste lichtpunt, dat inmiddels is verdwenen. Onderzoekers veronderstellen dat enorme botsingen van planeetvormende stofdeeltjes verantwoordelijk zijn voor deze opvallende lichtverschijnselen. De reden waarom deze gebeurtenissen zich in zo’n korte tijdspanne en nabijheid hebben voorgedaan, blijft echter onopgelost.
Fomalhaut A, gelegen op slechts 25 lichtjaar afstand, is op meerdere manieren bijzonder. Het vormt een triple verbinding met twee dwergsterren die extreem ver uit elkaar staan. Bovendien zijn er in dit systeem twee ringen van stof en ijs aanwezig, vergelijkbaar met de Kuipergordel in ons zonnestelsel.
Het Eerste Lichtpunt: Het Raadseltje van Fomalhaut b
In 2004 ontdekten astronomen een helder lichtpunt aan de binnenrand van Fomalhaut A’s stofring, dat ze Fomalhaut b noemden. Dit object werd geïnterpreteerd als een exoplaneet met een massa van ongeveer drie keer die van Jupiter. Opmerkelijk was echter dat deze ‘planeet’ helder was in zichtbaar licht, maar nauwelijks sporen in het infrarood achterliet— iets wat moeilijk te verklaren is voor een gasreus buiten ons zonnestelsel.
In 2020 toonden vervolgopnamen met de Hubble-telescoop aan dat Fomalhaut b steeds zwakker werd, maar tegelijkertijd groter en diffuus. Dit leidde de onderzoekers naar de conclusie dat er geen exoplaneet was, maar dat twee planetesimalen waren gebotst en dat de verspreidende puinwolk het zwakkere lichtsignaal veroorzaakte.
Nieuwe Ontdekking in het Fomalhaut-systeem
In 2023 en 2024 nam een team onder leiding van Paul Kalas van de Universiteit van Californië, Berkeley opnieuw Fomalhaut A onder de loep met de Hubble-telescoop. De oorspronkelijke bedoeling was om Fomalhaut b verder te observeren. Maar in plaats daarvan ontdekten ze opnieuw een lichtpunt in de buurt van de stofring. Bij vergelijking met eerdere opnames bleek het echter niet om dezelfde bron te gaan; het nieuwe lichtpunt bevond zich op een iets andere locatie.
Dit leidde tot opwinding en verwarring, aangezien dit betekende dat er twee verschillende, maar zeer vergelijkbare lichtpunten uit het niets leken te zijn verschenen.
De Oorsprong van de Lichtpunten
De astronomen bevestigden dat hun gegevens geen observatiefouten veroorzaakten en zochten naar een verklaring. “Onze sterkste hypothese is dat we hier twee verschillende botsingen van planetesimalen hebben gezien in de afgelopen 20 jaar,” zegt co-auteur Jason Wang. Dit is uiterst ongebruikelijk omdat theoretische modellen voorspellen dat zulke botsingen slechts eens in de 100.000 jaar zouden moeten plaatsvinden. Toch hebben de astronomen twee botsingen binnen 20 jaar geobserveerd, en mogelijk zijn er nog veel meer geweest.
Bin Ren van het Max-Planck Instituut voor Astronomie in Heidelberg legt uit: “Er zouden honderden van dergelijke botsingen kunnen zijn geweest die onopgemerkt zijn gebleven. Alleen deze twee waren helder genoeg om met Hubble zichtbaar te worden.” Dankzij de nabijheid van Fomalhaut tot de aarde waren ze in staat deze zwakke lichtflare te detecteren.
Aanstaande Vragen en Toekomstige Observaties
De astronomen hebben vastgesteld dat de colliderende planetesimalen ongeveer 30 kilometer groot waren. Het is mogelijk dat er in de stofring rondom Fomalhaut A nog minstens 300 miljoen objecten van deze grootte aanwezig zijn.
Een grote vraag die nog onbeantwoord blijft, is waarom de twee botsingen zo dicht bij elkaar hebben plaatsgevonden. “Het Fomalhaut-systeem fungeert als een natuurlijk laboratorium waarin we kunnen onderzoeken hoe planetesimalen reageren tijdens botsingen in jonge systemen,” aldus co-auteur Mark Wyatt van de Universiteit van Cambridge.
De komende observaties met de Hubble-telescoop en vooral met de James-Webb-telescoop zullen meer inzicht geven in de evolutie van deze lichtpunten, evenals de grootte en samenstelling van de stofdeeltjes die door de botsingen zijn geproduceerd.
