In maart 2025 verlichtte een intense uitbarsting van hoog-energie licht de ruimte gedurende tien seconden. Deze uitbarsting, aangeduid als GRB 250314A, heeft ongeveer 13 miljard jaar gereisd voordat deze de aarde bereikte. Voor astronomen opende deze korte periode een venster naar een tijd waarin het universum nog in zijn kosmische kindertijd verkeerde, ongeveer 730 miljoen jaar oud.
Een internationaal team heeft inmiddels bevestigd dat deze flits afkomstig was van de dood van een enorme ster in een van de vroegst bekende sterrenstelsels. Met behulp van de James Webb Ruimtetelescoop, een nieuwe Frans-Chinese satelliet en verschillende grondobservatoria, hebben ze de vroegste supernova ooit waargenomen geïdentificeerd. Dit biedt verrassende inzichten die veel vertrouwd aanvoelen, zoals beschreven in een gedetailleerd overzicht door NASA. Wat kunnen die tien seconden licht ons werkelijk vertellen over de geboorte van sterren en sterrenstelsels?
De Ontdekking van GRB 250314A
De geschiedenis begon op 14 maart 2025, toen de SVOM-satelliet een plotselinge piek van gammastralen opmerkte, het meest energieke type licht. Deze kortdurende gebeurtenissen, bekend als gammastraaluitbarstingen, behoren tot de krachtigste explosies in het heelal en markeren vaak de laatste ondergang van een zeer grote ster.
De SVOM, een ruimsatelliet ontworpen door Frankrijk en China om deze vluchtige signalen te vangen, zond onmiddellijk een automatische waarschuwing uit naar astronomen over de hele wereld. Ongeveer negentig minuten later had NASA’s Neil Gehrels Swift Observatory de positie van de uitbarsting aan de hemel vastgesteld en begonnen andere telescopen hun aandacht te richten op het nieuwe doel.
Van Gammastraaluitbarsting naar de Vroegste Bekende Supernova
Een gammastraaluitbarsting is slechts het eerste hoofdstuk in de dood van een ster. De initiële flits kan van enkele seconden tot enkele minuten duren, maar de verwoeste ster blijft vervolgens oplichten als een supernova, die normaal gesproken binnen enkele weken zijn piekhelderheid bereikt voordat deze langzaam vervaagt.
Omdat deze gebeurtenis zo vroeg in de kosmische geschiedenis plaatsvond, is het licht zowel in kleur als in tijd uitgerekt toen het het uitdijende heelal doorkruiste. Wat zich over weken in een nabijgelegen sterrenstelsel zou hebben afgespeeld, vond in onze telescopen plaats over enkele maanden, wat waarnemers een zeldzame kans bood om gedetailleerde vervolgobservaties te plannen.
Een Oude Explosie met Een Verrassend Moderne Uiterlijk
Vele theorieën hebben voorspeld dat de allereerste generaties sterren zwaarder, korterlevend en extremere eigenschappen hadden dan de sterren die we vandaag de dag zien. Als dat waar is, zouden hun laatste explosies zeer ongewone handtekeningen hebben achtergelaten. De ontdekkingsteam, onder leiding van Andrew Levan van de Radboud Universiteit, vond echter dat de eigenschappen van deze supernova opvallend vergelijkbaar waren met die van recentere sterexplosies in onze kosmische omgeving.
De helderheid in de loop van de tijd en de kenmerken in het licht wijzen erop dat dezelfde basisfysica al aan het werk was minder dan een miljard jaar na de Big Bang.
Wat GRB 250314A Ons Kan Vertellen Over de Eerste Sterren
In een aanvullende persverklaring van het Parijse Observatorium toonden Bernard Cordier en collega’s aan dat GRB 250314A uitbarstte tijdens een periode die de reionisatie tijdperk wordt genoemd, toen de eerste generaties sterren en sterrenstelsels langzaam een nevel van waterstofgas opruimden die het ruimte vulde na de Big Bang. Hun werk bevestigt ook dat deze gammastraaluitbarsting een van de meest afgelegen is die ooit precies is gemeten en dat de bijbehorende explosie de oudste supernova is die ooit rechtstreeks is gedetecteerd.
Hoewel gebeurtenissen zoals deze niemand zijn elektriciteitsrekening of dagelijkse woon-werkverkeer veranderen, herdefiniëren ze wel ons beeld van hoe alles in onze wereld voor het eerst ontstaan is. De elementen in ons bloed, onze telefoons en onze steden zijn gesmeed in oude sterren, en explosies zoals GRB 250314A hielpen die elementen door de ruimte te verspreiden, zodat latere generaties sterren en planeten konden vormen.
