In vier decennia heeft de Pacifische kust van Panama kunnen rekenen op een betrouwbare seizoensgebonden puls van koud, nutriëntrijk water dat lokale visserij voedt en koraalriffen koelt. Begin 2025 verdween deze puls echter bijna volledig. Wetenschappers melden dat de gebruikelijke opwelling in de Golf van Panama voor het eerst in de instrumentele registratie is mislukt, een falen dat zij beschouwen als een waarschuwing over hoe snel klimaatverandering tropische zeeën kan verstoren.
In de meeste jaren, van ongeveer december tot april, waaien sterke noordenwinden over Midden-Amerika en de Golf van Panama. Deze winden duwen warme oppervlaktewateren opzij, zodat koeler diep water kan opstijgen, wat nutriënten meebrengt die fytoplankton voeden en op hun beurt dichte scholen vissen aantrekken. Dit koele water neemt ook de rand van de regionale mariene hitte weg, waardoor nabijgelegen koraalriffen enige bescherming tegen verbleking krijgen tijdens het droogseizoen.
Het seizoen van 2025 leek echter heel anders. Satellietbeelden die normaal gesproken rood oplichten boven de golf op het hoogtepunt van de opwelling, vertoonden in plaats daarvan extreem lage chlorofylniveaus, een teken van een uitgeputte oppervlakte-oceaan. Veldmetingen onthulden dat de waterkolom sterk gelaagd bleef, met weinig tekenen van de verticale menging die normaal gesproken dit systeem kenmerkt.
Een studie van de Proceedings of the National Academy of Sciences toont aan dat de typische opwelling in de regio begint in eind januari, ongeveer twee maanden aanhoudt en oppervlaktetemperaturen kan verlagen tot rond de negentien graden Celsius. In 2025 arriveerde de koeling echter weken te laat, duurde slechts een korte tijd en bereikte nooit meer dan ongeveer drieëntwintig graden.
Bioloog Aaron O’Dea van het Smithsonian Tropical Research Institute (STRI) beschreef de situatie zonder omhaal van woorden en zei dat “de tropische Panamese zee zijn vitale adem heeft verloren.”
Wat de oceaan deze adem benam was niet een gebrek aan koud water op diepte, maar een falen van de atmosferische motor die het normaal gesproken omhoog duwt. Het onderzoeksteam toont aan dat de Panamese windjet in 2025 veel minder vaak vormde dan gebruikelijk, waardoor de cumulatieve druk van noordenwinden nooit de drempel bereikte die nodig was om een robuuste opwelling te triggeren. Wanneer die winden wel waaiden, waren ze net zo sterk als in voorgaande jaren, maar de frequentie viel scherp terug en kalme periodes verlengden zich, waardoor de oppervlaktewateren warm en gelaagd bleven.
“Voor de eerste keer hebben we geobserveerd hoe veranderingen in een atmosferisch en oceaan circulatiesysteem een drempel overschrijden en leiden tot verminderde biologische productie,” legt Ralf Schiebel van het Max Planck Instituut voor Chemie uit. Tegelijkertijd waarschuwde klimaatgeochemicus Gerald Haug dat het nog te vroeg is om te stellen dat opwarming alleen deze tropische opwelling systematisch zal verzwakken, hoewel het evenement past binnen bredere zorgen over verschuivende windpatronen in een warmer wereld.
De ecologische gevolgen in de golf zijn snel geweest. Met slechts een paar nutriënten die de oppervlakte bereiken, krimpen fytoplanktonpopulaties en verzwakt de basis van het voedselweb. Rapporten uit de regio beschrijven scherpe dalingen in de beschikbaarheid van kleine pelagische vissen zoals makreel en sardines, evenals inktvis en andere weekdieren.
Koraalriffen, die normaal gesproken profiteren van het koelere opwellende water, ondervonden intensere hitte-stress, waardoor het risico en de ernst van verblekingsevents toenamen. De studie waarschuwt dat herhaalde mislukkingen van de opwelling kunnen leiden tot langdurige dalingen in de productiviteit van de visserij en de thermische stress op al kwetsbare koraalgemeenschappen kunnen vergroten.
Voor kustdorpen en kleinschalige vissers rond de Golf van Panama is dit geen abstracte oceanografische anomalie. Hun vangsten zijn afhankelijk van de seizoensgebonden verrijking die opwelling met zich meebrengt, en elke aanhoudende daling in productiviteit bedreigt de inkomens en lokale voedselzekerheid. Wetenschappers die betrokken zijn bij het onderzoek benadrukken dat hetzelfde fysieke proces dat de zee bemest, menselijke samenlevingen langs deze kust al eeuwenlang ondersteunt.
De mislukking van 2025 onthult ook een stille kloof in de mondiale klimaatmonitoring. Gematigde opwellingssystemen voor de kust van Californië of Peru worden nauwlettend gevolgd, maar veel tropische tegenhangers zijn schaars uitgerust. Afgezien van een veertigjarige satellietregistratie en een handvol kuststations, bestond het gedetailleerde beeld in Panama alleen omdat het onderzoeksjacht S Y Eugen Seibold twee jaar eerder was begonnen met systematische surveys in de regio.
“Als onze oceanografische missie niet had plaatsgevonden, zou niemand hebben geweten dat de opwelling was gestopt,” merkte onderzoeker Hanno A Slagter op. Dat vooruitzicht baart wetenschappers zorgen, omdat soortgelijke mislukkingen in andere slecht gecontroleerde tropische regio’s zich zonder enige waarschuwing voor beheerders, vissers of kustgemeenschappen kunnen ontvouwen.
De auteurs van het PNAS-artikel stellen dat het Panamese evenement moet worden behandeld als een vroege test van veerkracht voor tropische oceanen. Of 2025 een zeldzame uitschieter blijkt of de eerste in een reeks van mislukte seizoenen zal afhangen van hoe de handelswinden, grootschalige klimaatpatronen en de uitstoot van broeikasgassen zich in de komende jaren ontwikkelen.
Wat al duidelijk is, is dat gemeenschappen en ecosystemen zijn gegroeid rond een seizoensritme in de zee dat minder gegarandeerd is dan het ooit leek. Het versterken van oceaanobservatienetwerken, het updaten van visserijbeheer en het versnellen van inspanningen om de wereldwijde opwarming te beperken zijn allemaal onderdelen van de reactie als we hopen dat ritme levend te houden.
